HISTORIA WRZEŚNI NA STAREJ FOTOGRAFII

Ulica Sienkiewicza we Wrześni przed wojną

WRZEŚNIA MOJA WRZEŚNIA

Jestem urodzoną Wrześnianką, która połowę dotychczasowego życia spędziła poza Wrześnią. Powrót do kraju po 20 latach pozwolił spojrzeć na moje rodzinne miasto z perspektywy … gościa. Codzienne obcowanie i zażyłość z danym miejscem lub ludźmi rodzi w nas obojętność, przestajemy zauważać drobne szczegóły, które w innych budzą podziw i uznanie. Dlatego, dobrze i zdrowo jest od czasu do czasu oderwać się, oddalić. Dzięki temu nabieramy świeżego spojrzenia.

Września odrodziła się. Idąc ulicami miasta mam wrażenie, że przeniosłam się w czasie do początku wieku. To z powodu architektury kamienic w starej części miasta oraz dbałości o najmniejsze szczegóły, bo nawet parkingi do rowerów i lampy uliczne utrzymane są w stylu secesyjnym, okresu największego rozkwitu miasta. Patrząc w okna kamienic, wydaje się, że ludzie mieszkający w nich również pochodzą z tamtego okresu. Umiejętnie zadbano o najdrobniejsze szczegóły odświeżając twarz Wrześni.

Września  jest położona w Wielkopolsce 50 km od Poznania w ważnym punkcie komunikacji drogowej i kolejowej, łączącej Poznań z Warszawą. Położenie miasta zawsze sprzyjało rozwojowi handlu i rzemiosła.

W czasie II rozbioru Polski miasto znalazło się w zaborze pruskim dlatego też można tu znaleźć silne wpływy pruskiej obecności w architekturze miasta. Są to po dziś dzień bardzo solidne budynki.

Codziennie o godzinie 12.00 w południe przez głośniki miasta odgrywana jest  pieśń patriotyczna Rota napisana przez Marię Konopnicką, ku czci pamięci strajku dzieci wrzesińskich w roku 1901. To one jako pierwsze przeciwstawiły się odpowiadaniu w języku niemieckim na lekcji religii. Nauczyciel ukarał je chłostą. Za przykładem dzieci wrzesińskich poszli w ślady uczniowie innych szkól zaboru pruskiego.

Na początku wieku żyły tu trzy narody; Niemcy, Żydzi i Polacy, to oni stanowili większość. Mieściły się tu kościoły rzymskokatolickie, kościół ewangelicki i synagoga, która została wysadzona w powietrze przez Niemców.

Po wojnie za czasów komunizmu Września nie przestawała się rozwijać, zarówno gospodarczo, jak i kulturowo. Powstał tu zakład głośników Tonsil, który w latach osiemdziesiątych chciał mieć w swym domu każdy polski meloman. Dziś, głównym motorem gospodarczym jest fabryka koncernu Volkswagen AG, gdzie zatrudnionych jest 3000 osób. No i po raz kolejny Września jest pod silnym wpływem zachodnich sąsiadów.

Historia Wrześni jest dużo głębsza, jednak w serii postów na jej temat, chcę pokazać, jak bardzo się zmieniała. Od okresu z przed wojny po teraźniejszość.
Twarz miasta zmienia się tak samo, jak twarz człowieka w zależności od warunków i czasu w jakim żyje …

WRZEŚNIA NA STAREJ FOTOGRAFII

Źródłem fotografii są książki:
Ziemia i Powiat Wrzesiński na starej pocztówce, Jolanta Śliwczyńska, Waldemar Śliwczyński, Wydawnictwo Kropka, Września 2003

Przedwojenna Września Fotografie Franciszka Włosika, wydawnictwo Kropka, Września 2005

ulica Sienkiewicza we Wrześni przed wojną
Ulica Sienkiewicza we Wrześni przed wojną

 

Sąd przy ulicy Poznańskiej we Wrześni
Sąd przy ulicy Poznańskiej we Wrześni
Ratusz miejski we Wrześni
Ratusz miejski we Wrześni
Kościół Fara
Kościół Fara na ulicy Poznańskiej rok 1038-1939
Fragment Rynku
Rynek we Wrześni przed wojną
Września Rynek przed wojną
Wylot ulicy Poznańskiej na Rynek we Wrześni
Września ulica Poznańska
Września ulica Poznańska
Września ulica Mickiewicza przed wojną
Ulica Mickiewicza we Wrześni z widokiem na Kościół Fara
Września sklep przed wojną
Września sklep delikatesowy przed wojną na rogu ulicy Sienkiewicza i Rynek
Restauracja przed wojną we Wrześni
Restauracja Tobolskiego ulica Kościelna we Wrześni, rok 1915
Września ulica Zamkowa
Postój taksówek i dorożek przy ulicy Zamkowej we Wrześni
Ulica Zamkowa we Wrześni, rok 1909
Ulica Zamkowa we Wrześni, rok 1909
Września ulica Dzieci Wrzesińskich
Września ulica Dzieci Wrzesińskich na początku lat 50.
Willa we Wrześni
Willa Mycielskich przy ulicy Kościuszki
Synagoga Września
Synagoga na ulicy Fabrycznej we Wrześni zbudowana w roku 1875 . Podczas II wojny światowej synagoga została zamknięta i przeznaczona na tymczasowe więzienie. Hitlerowcy planowali przebudować synagogę na kinoteatr, jednak ostatecznie jesienią 1940 wysadzili budynek w powietrze. Na miejscu synagogi wybudowano schron przeciwlotniczy i urządzono skwer.
Synagoga Września
Niemieckie plany przebudowy synagogi na kinoteatr
Wieża wodociągowa we Wrześni
Wieża wodociągowa oddana do użytku ok. 1910 Fot. W. Schenke, 1917

Autor: Aleksandra Walkowska

BRANDING W POLSCE LATA 1980

CO BYŁO REKLAMĄ POLSKI?

Zapewne najwiekszą reklamą i dumą całej ubogiej Polski lat osiemdziesiątych był Zbigniew Boniek. Legenda polskiej piłki nożnej, szybki, rudy, skromny człowiek, zdobywca ogromnej ilości goli. Wtedy jeszcze pojęcie celebrytyzmu nie istniało, a Boniek sam przyznawał, że nie najlepiej czuję się w nadętym świecie luksusu.

Zbigniew-Boniek-football-1982
Zbigniew Boniek in the 1980’s

zbigniew-boniek
Zbigniew Boniek

***

Piłkarz światowej klasy pogra rok, dwa i jest ustawiony do końca życia. Te niebotyczne zarobki to głupota. Gdyby wszyscy piłkarze zarabiali o 50 procent mniej, to w piłkę graliby tak samo. Ani gorzej, ani lepiej.

***

Mówi się reklama dźwignią handlu, ale wtedy nie było reklam, bo i też nie było czym handlować. Opakowania produków odarte były z wszelkiej atrakcyjności. Zainspirowane konstruktywizmem, minimalistyczne, wykonane z tanich surowców.  Mimo to miały one też  swój duży plus, bardzo nieznaczna ilość plastiku pozwalała na szybsze pozbywanie się śmieci. Dzisiaj wygląda to niestety zupełnie inaczej.

***

POLSKIE SŁODYCZE

Polskie słodycze były przepyszne, brakowało w nich ulepszaczy smakowych identycznych z naturalnymi czy tak ogromnej ilości konserwantów, jaką można znaleść dzisiaj. W 1995 roku opakowanie Prince Polo zostało zmienione, baton nie był już zawinięty w papier, ale w plastik.

żołto-brązowe opakownie batonu czekoladowego
Baton czekoladowy Prince-polo 1980

Prince-polo baton czekoladowy
Prince-polo polski baton czekoladowy w współczesnym opakowaniu

WEDEL

Początki fabryki słodyczy Wedel sięgaja 1851. W gustownych wnętrzach cukierni przy ulicy Miodowej w Warszawie, Karol Wedel serwował swoim gościom pitną czekoladę.

Opakowanie czekolady Wedel lata 1980
Opakowanie czekolady Wedel lata 1980

Białe opakowanie czekolady Wedel
Wedel czekolada gorzka, rok 2019

POLSKIE PIWO ŻYWIEC

W latach 1981–1990 browarów piwowarskich było w Polsce 80, dzisiaj jest ich ponad 300. Rynek piwowarski w Polsce należy do najszybciej rozwijających się gałęzi gospodarki, a technologiczny poziom produkcji piwa jest jednym z najwyższych na świecie.

Żywiec to miasto na południu Polski niedaleko Bielska-Białej, tam też mieści się Muzeum Browaru Żywiec jednego z najpopularniejszych piw w Polsce.

polskie-piwo-żywiec-1980
Piwo Żywiec 1945-1989

polskie-piwo-żywiec-1980
Podstawka pod piwo Żywiec 1945-1989

Branding-piwo-Żywiec
Naklejka sprzed rebrandingu

piwo Żywiec w butelce, puszce i kulfu
Zmodernizowany branding, rok  2010

Nowa puszka jako jedyna w Europie wyposażona została w termoaktywny wskaźnik reagujący na zmianę temperatury. Kiedy symbol korony habsburskiej widoczny na opakowaniu zmienia kolor na niebieski to znak, że Żywiec jest już idealnie schłodzony. Ten sam wskaźnik widnieje na butelce. (źródło)

POLSKIE BANKNOTY

Polska waluta również przeszła rebranding po obaleniu komunizmu. Od 50 lat polskie banknoty, jak i paszporty projektuje Andrzeja Heidrich. W latach 1970-1988 na banknocie pięćdziesiętcio złotowym uwieczniony został  wizerunek Karola Świerczewskiego komunisty, służącego Armii Czerwonej, którego fałszywie nazwano bohaterem.

polski banknot 50 zł z lat 1980
Banknot 50 zł z lat 1980

Po denominacji w roku 1995 polskie banknoty zostały zastąpione banknotami Władców Polski. Dzisiaj na banknocie pięćdziesięcio złotowym widnieje Kazimierz III Wielki ostatni władca z dynastii Piastów na polskim tronie. Był to rozważny władca, który wprowadził wiele reform w kraju. Dziś mówi się o Kazimierzu Wielkim; zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną. Inspiracją wizerunku stała się rycina Jana Matejki.

Współczesny polski banknot 50 złotowy
Współczesny polski banknot 50 złotowy

Autor: Aleksandra Walkowska

A. Walkowska

50’s KOMUNIZM I AMERYKAŃSKA STONKA ZIEMNIACZANA

FSO Syrena Sport

Czy słyszałeś o ‚propagandzie stonki ziemniaczanej’ w lat pięćdziesiątych?

Więc tutaj w Polsce ludzie uwierzyli, że paskudni Amerykanie zrzucili  stonkę ziemniaczaną ze swoich samolotów nad Wschodnimi Niemcami. Ta inwazja owadów, rozprzestrzeniła się też i na Polskę. Stonkę trzeba było wytępić za pomocą Azotoxu, bardzo toksycznego detergentu, który jest bardziej niebezpieczny dla ludzkiego organizmu niż sama stonka (dodatkowa porcja białka na ziemniakach). Brzmi to trochę jak Irlandzka Głodówka i zainfekowane przez Brytyjczyków ziemniaki. Na szczęście tutaj, w Polsce, stonka nie zabiła połowy ludności. Celem propagandy było odwrócenie uwagi narodu polskiego od pokus kultury zachodniej, kryzysu moralnego i nikczemnego wpływu, jaki mogła ona wywierać na pokojowy, idylliczny blok wschodni. Ale pod dywanem względnego spokoju, dochodziło tutaj do przerażających rzeczy, potajemnie i po cichu.

Moja mama była wtedy małą dziewczynką i nadal pamięta agresywny atak stonki, zapach Azotoxu, który musiała rozpylać na amerykańskie owady, które pełzały po liściach ziemniaków. Mówi, że starsi ludzie nigdy przed tem nie widzieli tych paskudnych owadów i gdyby nie szybka akacja eksterminacji, tamtego roku ze zbiorów ziemniaków nie pozostało by nic. Nie mam pojęcia, co myśleć. Mówi się, że w każdej plotce jest trochę prawdy. Fake news i operacje fałszywej flagi znane są od czasów Rzymian!

Lata pięćdziesiąte w Europie Wschodniej były okresem, w którym komunizm najbardziej dał się we znaki. Słuchając starszych ludzi, którzy przeżyli te trudne lata, w mojej wyobraźni powstały specyficzne obrazy. Przez większość czasu mam wrażenie, było ciemno i bardzo zimno, ludzie byli przerażeni i bardzo biedni. Po śmierci Stalina w roku  1953, bardzo ścisła kontrola informacji z Zachodu rozluźniła się. The New Style Look dotarł do Polski w połowie lat pięćdziesiątych, przyniosło to ze sobą potrzebę głębszego wyrażania siebie, jako indywidualnej jednostki. Pod tragiczną i komediową maską komunizmu w polskim designie zaczęły pojawiać się ciekawe pomysły.

***

Piękno każdego dnia. Dobre wzorce masowej produkcji są wartością ekonomiczną. Dobre wzory to także wartość kulturowa ~ Wanda Telakowska

***

Początkowo polscy inżynierowie i konstruktorzy tworzyli nowe, innowacyjne wzornictwo. Później zaczęto zatrudniać młodych absolwentów szkół artystycznych. Muszę przyznać, że dopiero niedawno dzięki polskiej patrotycznej firmie odzieżowej Red is Bad dowiedziałam się, jak rewelacyjne były niektóre z nich. Wierzę, że jestem jedną z wielu, którzy dopiero teraz zdobywają wiedzę na temat kreatywnych, polskich umysłów stojących za tymi projektami. Nowy trend Dumnej Polski dotarł do polskiej ziemi w ostatnich latach.

 


 

Cezary Nawrot – polski projektant przemysłowy, wykładowca Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie i twórca FSO Syrena Sport. Fani motoryzacji w Europie byli zachwyceni tym modelem. Korpus samochodu został wykonany z samonośnej płyty podłogowej. Pod bardzo niską maską Syrena Sport znajdował się prototyp dwucylindrowego czterosuwowego silnika boksera o mocy 35 KM. Napęd przeniesiono na oś przednią za pomocą czterobiegowej skrzyni biegów. Nowością był hydrauliczny napęd sprzęgła i dźwignia zmiany biegów w podłodze. Ważący około 700 kg coupe przyspieszył do maksymalnej prędkości 110 km / h.

FSO Syrena Sport
FSO Syrena Sport

Chociaż od samego początku wiadomo było, że Syrena Sport jest tylko platformą testową nowych rozwiązań i technologii i nie wejdzie do ogólnej produkcji, nie obyło się bez presji ze strony entuzjastów motoryzacji aby rozpocząć nawet krótką serię produkcyjną. Kierownictwo FSO zostało zmuszone do zakończenia prac nad Syreną Sport i ukrycia tego jedynego prototypu. Projekt samochodu, niestety nie zgadzał się z socjalistyczną rzeczywistością, ponieważ wzbudzał pragnienie zachodniego stylu życia. Kilkanaście lat później został zniszczony wraz z innymi projektami, które niepotrzebnie zajmowały miejsce w garażu. Do dziś Syrena Sport jest uważana za najpiękniejszy projekt polskiego przemysłu motoryzacyjnego. W roku 1962 Anglicy pokazali światu model Triumph Spitfire, który uderzająco przypomina Syrenę Sport. (źródło: bit.ly/2FNpKL9)

FSO Syrena Sport
FSO Syrena Sport

Na polskich drogach za to królowała brzydsza siostra Syreny Sport. Dziś ten model traktowany jest przez miłośników motoryzacji, jako klasyk i często używany jest przez nowożeńców, jako samochód ślubny. Kto by pomyślał! Całe pięćdziesiąt lat później ta brzydka, smutna Syrenka otrzymała nowe życie! Dzięki uznaniu obecnego pokolenia, odzyskała swój szacunek, miłość i godność.

Syrena, polski samochód zaprojektowany w latach 50. XX wieku
Syrena, polski samochód zaprojektowany w latach 50. XX wieku

POLSKIE WZORNICTWO LATA 1950

Meble nie muszą być atrakcyjne, formalnie ekspansywne. Nasze życie jest wystarczająco bogate, by nie komplikować go formami wnętrz mieszkalnych – powiedziała Maria Chomentowska, wyjątkowa polska projektantka mebli, twórczyni ikon mebli dla polskiego designu, pracownik Instytutu Wzornictwa Przemysłowego w latach 1951-1977. Chomentowska stworzyła około 200 projektów.

Krzesło ‘Pająk‘ by Maria Chomentowska, 1956
Maria Chomentowska, Krzesło ‘Pająk‘, 1956

Maria Chomentowska, Krzesło ‘Płucka’, 1956
Maria Chomentowska, Krzesło ‘Płucka’, 1956

LUBOMIR TOMASZEWSKI

Kiedy znajduję skręcone gałęzie w lesie, zawsze mam wrażenie, że mówią o walce z naturą i siłą życia. Moim zadaniem jest dodanie reszty historii w języku wizualnym ~ Lubomir Tomaszewski, założyciel Ruchu Emocjonalistycznego i wybitny polski projektant okresu powojennego. Projektanci tacy jak Tomaszewski nie znali bieżącej pracy zagranicznych projektantów porcelany, bo i też nie mieli do nich dostępu. Zdawali sobie sprawę z nieznajomości technologii produkcji porcelany i słabych urządzeń technicznych w polskich fabrykach. Wiedząc o tych ograniczeniach, rzeźbiarze postanowili eksperymentować. Dzięki temu mogły powstać unikalne i oryginalne prace. Wszystko było eksperymentem. Przygoda z projektowaniem zaczęła się od małych figur, poszczególne formy łatwiej było wprowadzić do produkcji niż całe zestawy. Ponadto krótkie serie dały możliwość przetestowania rynku i sprawdzenia reakcji na produkt. Liczby miały zapewnić płynność finansową, dążyły do wysokiej sprzedaży. (źródło: bit.ly/2CLo0kH)

Lubomir Tomaszewski, 'Wielbłąd', 1957
Lubomir Tomaszewski, ‚Wielbłąd’, 1957

Lubomir Tomaszewski, 'Sarenka', 1958
Lubomir Tomaszewski, ‚Sarenka’, 1958

‚PICASSY’ MIECZYSŁAW NARUSZEWICZ

Polski projektant szkła i ceramiki, twórca oryginalnych figurek, które były niezwykle ekspresyjne i urocze w swojej formie, a w szczególności figurki zwierzęce, które stanowiły element surrealizmu i zaskoczenia. Od roku 1958 Mieczyswław Naruszewicz wraz z Lubomirem Tomaszewskim byli zatrudnieni w Instytucie Wzornictwa Przemysłowego, pracowali nad figurami Ćmielów – ceramiką rzeźbiarską stworzoną w Polsce w latach 1950-1960.

Mieczysław Naruszewicz, 'Pantera', 1958
Mieczysław Naruszewicz, ‚Pantera’, 1958

Mieczysław Naruszewicz, 'Żubr', 1957
Mieczysław Naruszewicz, ‚Żubr’, 1957

Mieczysław Naruszewicz, 'Indyk', 1956
Mieczysław Naruszewicz, ‚Indyk’, 1956

Wszystkie zdjęcia podlinkowane są do orginalnego źródła.

Rekomendowane strony: desa.pl muzeumwarszawy.pl  culture.pl/en  meblostan.pl iwp.com.pl as.cmielow.com.pl

Autor: Aleksandra Walkowska

A. Walkowska